برانگيختن خشم خداوند ضايع ساخته است ، ناگريز اين پشيمانى و اندوه به او دست مىدهد . اگر گفته شود : اندوه دل امرى اجتناب ناپذير و خارج از ارادهء انسان است و در اين صورت چگونه مىتوان آن را به وجوب توصيف كرد ؟ پاسخ آن است كه سبب اين تألّم و اندوه حصول علم قطعى به از دست رفتن چيزى است كه محبوب اوست ، وى براى تحصيل سبب آن داراى قدرت و اختيار است ، و وجوب علم نيز از همين قبيل است نه اين كه انسان علم را مىآفريند و آن را در خويشتن پديد مىآورد ، چرا كه اين امرى محال است و علم ، پشيمانى ، فعل ، اراده ، قدرت و قادر همگى از آفريده‌هاى خداوندند وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ « 19 » و در نزد اهل بينش عقيدهء حقّ همين است و جز اين گمراهى است . اينك اگر گفته شود آيا عبد در به جا آوردن عملى يا ترك آن داراى هيچ اختيارى نيست ؟ پاسخ اين است كه داراى اختيار است ، و اين امر با گفتهء ما كه همه چيز آفريده خداست تناقضى ندارد ، چه اختيار نيز مخلوق خداوند است ، و انسان در استفاده از آن ناگزير مىباشد ، زيرا هنگامى كه خداوند دست را سالم آفريده ، و خوراكهاى لذّت بخش را پديد آورده ، و اشتهاى به طعام را در معده خلق كرده ، و اين دانش را در قلب آفريده كه فلان طعام ، اشتها را فرو مىنشاند ، و انديشه‌هاى گوناگون را دربارهء هر يك از خوراكها در انسان قرار داده كه فلان غذا با اين كه فرو نشانندهء اشتهاست در آن مضرّتى هست يا نه و آيا استفاده از آن با مانعى برخورد مىكند يا خير ؟ سپس اين آگاهى را به انسان داده كه در استفاده از آن مانعى نيست ، و چون اين اسباب همگى فراهم شود اراده‌اى كه انسان را به استفاده از خوراك وا مىدارد قطعيّت مىيابد . اين قطعى شدن اراده پس از تبادل انديشه‌هاى معارض يكديگر و قوّت گرفتن ميل به طعام ، اختيار گفته مىشود و آن ناگزير پس از وجود تمامى اسباب آن به دست مىآيد ، هنگامى كه به قدرت پروردگار اراده در انسان قطعيّت پيدا كند ناچار دستى كه سالم است به سمت خوراك به حركت در مىآيد ، زيرا پس از تحقّق اراده و قدرت ، وقوع فعل حتمى است ، و پس از اينهاست كه حركت پديد مىآيد ، و حركت پس از حصول قدرت و قطعى شدن اراده به قدرت خداوند وجود مىيابد . هر چند آن دو نيز مخلوق اويند ، و اراده پس از وجود ميل ، و علم به عدم مانع قطعى مىشود ، و اين دو يعنى ميل و علم نيز آفريده شدهء اويند ليكن برخى از مخلوقات به ترتيبى كه سنّت الهى بر آن جارى

--> ( 19 ) صافّات / 96 : و خداوند هم شما را آفريده است و هم بتهايى را كه مىسازيد .